Paradoks AI: Lebih Cerdas, Lebih Efisien, Tapi Lebih Ramai Akan Hilang Kerja?

Kecerdasan buatan (AI) bukan lagi satu konsep masa depan. Di Malaysia, agensi kerajaan dan syarikat swasta kini mengguna pakai AI pada kadar yang belum pernah berlaku sebelum ini.

Daripada pelaksanaan “AI at Work 2.0” kepada automasi berasaskan awan dalam sektor kewangan, logistik dan perkhidmatan, organisasi kini mengutamakan kecekapan dan daya saing. Majlis Kecerdasan Buatan Kebangsaan Malaysia telah memberi isyarat bahawa integrasi AI adalah teras kepada aspirasi produktiviti negara.

Namun di sebalik semangat ini, wujud satu paradoks: apabila AI meningkatkan produktiviti, ia turut mencabar model tenaga kerja sedia ada.

Teknologi yang sama yang mempercepatkan tugasan rutin turut menimbulkan persoalan tentang kehilangan pekerjaan, kerelevanan kemahiran dan strategi tenaga kerja jangka panjang. Bagi pembuat dasar dan ahli strategi korporat, tugasnya bukan sekadar mengguna pakai AI, tetapi mengurus implikasi manusia daripada automasi dan augmentasi.

Keuntungan Automasi vs Penggantian Tenaga Manusia

Satu daripada janji utama AI ialah automasi, iaitu mesin dan algoritma mengambil alih tugas berulang dan berstruktur.

Dalam sektor pembuatan, ini diterjemahkan kepada pemasangan robotik, penyelenggaraan ramalan dan kawalan kualiti. Dalam sektor perkhidmatan, chatbot mengendalikan pertanyaan pelanggan, manakala algoritma menganalisis data besar dalam masa singkat.

Namun, penggunaan automasi membawa kesan langsung terhadap manusia. Pekerja dalam peranan perkeranian, pemprosesan rutin, dan juga beberapa peranan analitikal peringkat pertengahan mungkin mendapati tugas mereka menjadi tidak lagi relevan.

Penggantian ini bukan risiko abstrak, tetapi realiti yang perlu dihadapi organisasi dan pembuat dasar. Tanpa perancangan strategik, automasi boleh memperdalam ketidaksamaan, meninggalkan pekerja berkemahiran rendah dan sederhana di belakang, manakala pekerja berkemahiran tinggi menikmati manfaatnya.

Daripada melihat automasi sebagai pilihan binari antara pekerjaan hilang atau pekerjaan diwujudkan, Malaysia perlu menilai kualiti bersih pekerjaan yang terhasil.

• Adakah pekerja yang terkesan mendapat peluang pekerjaan baharu yang bermakna?

• Adakah pekerjaan baharu ini menyediakan laluan kemajuan kerjaya?

• Ini bukan sekadar isu sumber manusia, tetapi keutamaan strategik negara.

Augmentasi AI: Mentakrif Semula Kerja Manusia

Model alternatif yang lebih diingini ialah augmentasi AI. Dalam model ini, AI bukan menggantikan manusia, tetapi menyokong dan meningkatkan keupayaan manusia.

Dalam bidang kesihatan, AI membantu dalam diagnosis dengan mengenal pasti potensi isu untuk disemak oleh doktor. Dalam logistik, sistem ramalan mengoptimumkan laluan manakala perancang manusia mengurus pengecualian dan hubungan pihak berkepentingan. Dalam kewangan, AI generatif menyediakan draf laporan yang kemudian diperhalusi oleh penganalisis.

Model augmentasi ini mengekalkan sumbangan kognitif manusia sambil memanfaatkan AI untuk memperluas kapasiti kerja. Ia memerlukan perubahan minda: pekerja perlu melihat AI sebagai rakan kolaborasi, bukan pesaing.

Organisasi pula perlu mereka bentuk semula peranan pekerjaan supaya AI meningkatkan kreativiti, keputusan dan pemikiran strategik manusia.

Bagi Malaysia, ini bermaksud pelaburan bukan sahaja dalam teknologi AI, tetapi juga dalam penyesuaian dan pembangunan keupayaan manusia.

Peningkatan Semula Kemahiran dan Pembangunan Bakat: Keutamaan Negara

Sistem pendidikan dan pembangunan tenaga kerja Malaysia tidak dibangunkan untuk ekonomi berasaskan AI.

Universiti dan institusi latihan vokasional masih mengekalkan silo disiplin tradisional, menyebabkan jurang dalam bidang sains data, pembelajaran mesin, keselamatan siber dan tadbir urus digital.

Peningkatan semula kemahiran (reskilling) kini bukan lagi pilihan. Pekerja yang terkesan oleh automasi mesti mempunyai laluan mudah untuk memperoleh kemahiran baharu.

Namun, usaha ini tidak boleh dilakukan secara reaktif. Perancangan strategik memerlukan rangka kerja pembelajaran sepanjang hayat yang selari dengan keperluan industri dan trend ekonomi masa depan.

Rangka kerja ini perlu melibatkan pelbagai pihak berkepentingan: kerajaan, majikan, badan profesional dan institusi pendidikan. Ia perlu memperkasakan pekerja dengan kemahiran modular yang mencerminkan keperluan kerja yang berubah, seperti tadbir urus AI beretika, pengurusan data dan analisis interpretatif.

Tanpa keselarasan antara pendidikan dan industri, Malaysia berisiko menghadapi ketidakpadanan kemahiran yang kronik dan pengangguran berterusan walaupun produktiviti berasaskan AI meningkat.

Tadbir Urus Etika dan Kepercayaan Sosial

Paradoks pekerjaan AI bukan hanya bersifat teknikal dan ekonomi. Ia juga melibatkan aspek etika dan sosial. Terdapat persoalan mengenai keadilan dalam pengambilan pekerja, bias algoritma, pemantauan tempat kerja, ketelusan dalam keputusan AI, serta akauntabiliti apabila sistem pintar membuat kesilapan.

Tanpa rangka kerja tadbir urus yang kukuh, AI boleh meningkatkan ketidaksamaan, menghakis kepercayaan dan mengganggu pasaran buruh. Tadbir urus etika AI mesti menjadi sebahagian daripada strategi tenaga kerja, bukan elemen tambahan.

Malaysia telah menunjukkan kemajuan melalui dialog pelbagai pihak mengenai dasar AI, namun kejelasan regulasi masih tidak menyeluruh.

Pembuat dasar perlu menetapkan piawaian jelas mengenai penggunaan AI di tempat kerja, perlindungan data peribadi, dan mekanisme penyelesaian pertikaian apabila automasi memberi kesan kepada mata pencarian.

Perancangan strategik perlu memasukkan garis panduan etika jika ekonomi AI ingin memperoleh kepercayaan awam.

Kerjasama Awam–Swasta dalam Strategi Tenaga Kerja

Menangani paradoks pekerjaan AI memerlukan tindakan bersepadu antara sektor awam dan swasta. Program kerajaan boleh memberi insentif kepada syarikat untuk melabur dalam latihan dalaman, skim perantisan dan penyelidikan bersama universiti. Syarikat pula perlu melihat pembangunan tenaga kerja bukan sebagai kos, tetapi sebagai pelaburan jangka panjang.

Perkongsian strategik antara industri dan institusi pendidikan boleh mempercepatkan penyesuaian kurikulum, mereka bentuk bersama kerangka kompetensi, dan mewujudkan persekitaran pembelajaran dunia sebenar.

Model yang berjaya di negara lain menunjukkan bahawa kerjasama ini mempercepatkan padanan antara penawaran dan permintaan kemahiran.

Bagi Malaysia, sebuah Majlis Tenaga Kerja AI khusus yang menghimpunkan majikan, pendidik, pengawal selia dan wakil pekerja boleh menjadi platform perancangan dan pemantauan peralihan ini.

Mendefinisikan Semula Dasar Buruh untuk Era AI

Dasar buruh sedia ada di Malaysia masih berasaskan paradigma pekerjaan tradisional.

Norma kontrak, struktur gaji, jaringan keselamatan sosial dan perlindungan pengangguran dibentuk sebelum era AI. Apabila sifat kerja berubah, dasar juga perlu berubah.

Strategi masa depan boleh merangkumi faedah mudah alih untuk pekerja gig dan bebas, insurans gaji bagi profesional yang beralih kerjaya, serta insentif kepada syarikat untuk melatih semula pekerja daripada menggantikan mereka.

Dasar awam juga boleh menggalakkan reka bentuk semula pekerjaan yang mengintegrasikan keupayaan manusia dan mesin secara strategik.

Reka bentuk dasar buruh yang strategik akan menentukan sama ada tenaga kerja Malaysia berkembang atau sebaliknya dalam ekonomi AI.

Menyelaraskan Produktiviti dengan Potensi Manusia

Paradoks AI merangkum cabaran utama zaman ini: bagaimana memanfaatkan peningkatan produktiviti tanpa memecahkan struktur tenaga kerja.

Automasi menawarkan kecekapan, manakala augmentasi melindungi sumbangan manusia. Pengurusan strategik memerlukan keseimbangan kedua-duanya sambil menjaga keadilan sosial.

Momentum semasa Malaysia dalam penggunaan AI daripada sektor awam hingga eksperimen sektor swasta adalah memberangsangkan.

Namun dasar perlu berkembang. Pembangunan tenaga kerja, tadbir urus etika, reformasi buruh dan kerjasama awam-swasta mesti digerakkan sebagai strategi menyeluruh.

Masa depan pekerjaan di Malaysia bukan hanya bergantung kepada penggunaan kecerdasan buatan, tetapi bagaimana manusia ditempatkan, dilindungi dan diperkasakan dalam transformasi tersebut. Menyelaraskan teknologi dengan potensi manusia bukan sahaja dasar yang baik, tetapi juga strategi yang tepat. - DagangNews.com

Dr. Shathees Baskaran ialah Profesor Madya Pengurusan Strategik di Azman Hashim International Business School, UTM. Dengan lebih 15 tahun pengalaman korporat dan kepakaran dalam pengurusan strategik, beliau memberi tumpuan kepada pengajaran, penyelidikan, latihan dan perundingan dalam membantu organisasi menyelaraskan strategi, prestasi dan pertumbuhan mampan secara berkesan.