Siapa Raja Sebenar Negeri Sembilan Sekarang?

Adat Perpatih sering diajar sebagai sistem kekeluargaan yang unik, tetapi hakikatnya ia ialah sebuah bahasa politik yang masih hidup.

Dalam tradisi ini, nasab, harta, kuasa dan maruah komuniti disusun melalui garis ibu; ia bukan sekadar soal pusaka, tetapi juga soal siapa mewarisi identiti dan siapa berhak bercakap bagi suku.

Britannica menerangkan bahawa Adat Perpatih berkembang dalam struktur kekerabatan matrilineal di kawasan Minangkabau di Sumatera dan Negeri Sembilan, dan kedua-dua bentuk adat itu kemudian banyak berubah akibat pengaruh Islam serta sistem undang-undang Eropah yang datang kemudian.

Asal-usul Adat Perpatih dan akar Minangkabau

Asal-usulnya pula sangat jelas: Adat Perpatih datang dari tanah Minangkabau, Sumatera, dan dibawa ke Semenanjung Tanah Melayu oleh perantau Minangkabau sekitar abad ke-14.

Pengenalan awal adat ini dikaitkan dengan Sutan Balun yang bergelar Dato’ Perpatih Nan Sebatang, dan tujuan awalnya ialah mengatur kehidupan masyarakat petani Minangkabau ketika itu. Dari awal lagi, adat ini bukan adat hiasan; ia ialah kerangka hidup.

Di Sumatera Barat, Minangkabau kekal sebagai masyarakat matrilineal terbesar yang sering dijadikan contoh klasik dalam kajian antropologi.

Britannica menyebut keturunan dan pewarisan mereka mengikut garis perempuan, dan secara tradisional pasangan yang berkahwin akan tinggal di rumah keluarga maternal isteri, manakala suami dianggap tetamu yang datang pada waktu malam.

Dengan kata lain, kuasa keluarga di Minangkabau tidak berpindah melalui lelaki sebagai pusat, tetapi melalui ibu sebagai sumbu kesinambungan.

Minangkabau: sistem adat dan musyawarah sosial

Perbezaan paling penting muncul apabila adat yang sama menyeberangi laut dan berlabuh di Negeri Sembilan.

Di sini, Adat Perpatih bukan hanya membentuk keluarga dan harta, tetapi juga menjadi sebahagian daripada struktur negeri.

Portal rasmi Kerajaan Negeri Sembilan menjelaskan bahawa negeri ini dibahagikan kepada luhak atau luak, dengan empat daerah besar asal ditadbir oleh Undang Berempat: Sungai Ujong, Rembau, Jelebu dan Johol.

Portal yang sama juga menyebut bahawa institusi Undang ialah keistimewaan dalam sistem pentadbiran negeri, dan Undang Yang Empat antara lain bertanggungjawab melantik Yang di-Pertuan Besar Negeri Sembilan.

Adat Perpatih dalam struktur Negeri Sembilan moden

Di sinilah Negeri Sembilan menjadi luar biasa dalam dunia Melayu.

Dalam banyak negeri Melayu lain, simbol kedaulatan bersandar pada garis warisan dinasti yang relatif jelas.

Tetapi di Negeri Sembilan, adat dan institusi negeri bertemu dalam satu persimpangan: Undang memilih pemerintah negeri, dan pemerintah negeri pula menjadi pusat penyatuan adat.

Portal rasmi negeri kini masih menyenaraikan Tuanku Muhriz ibni Almarhum Tuanku Munawir sebagai Yang di-Pertuan Besar Negeri Sembilan, dengan catatan bahawa baginda dimasyhurkan sebagai Yang di-Pertuan Besar ke-11 pada 29 Disember 2008.

Krisis 2026: pertikaian kuasa dan tafsiran adat

Krisis 2026 di Negeri Sembilan memperlihatkan bagaimana adat yang biasanya stabil boleh menjadi medan pertikaian apabila tafsiran kuasa berbeza.

Pada 5 Jun 2026, Datuk Mubarak Dohak didakwa dilucutkan jawatan sebagai penyandang pesaka Datuk Klana Petra Undang Luak Sungai Ujong ke-10 selepas didakwa melanggar hukum syarak dan adat.

Pada 17 April, Yang di-Pertuan Besar Negeri Sembilan serta anggota Dewan Keadilan dan Undang telah menerima pemberhentian Mubarak, dan sidang khas DKU sebelumnya memutuskan supaya Luak Sungai Ujong menerima pemberhentian itu selepas 33 sebab dibentangkan.

Kemudian kronologi itu menjadi lebih panas. Pada 19 April 2026 Undang Yang Empat mengisytiharkan Tuanku Muhriz ibni Almarhum Tuanku Munawir dilucutkan jawatan sebagai Yang di-Pertuan Besar Negeri Sembilan ke-11 berkuat kuasa serta-merta.

Pada 20 April, Menteri Besar Datuk Seri Aminuddin Harun menolak pengisytiharan itu dan menganggapnya tidak sah kerana individu yang membaca pengisytiharan tersebut didakwa bukan lagi Undang Luak Sungai Ujong.

Pada 23 April pula, Tuanku Muhriz merasmikan pembukaan persidangan Dewan Undangan Negeri, dan pada 4 Jun DUN Negeri Sembilan dibubarkan dengan perkenan baginda.

Rentetan peristiwa ini penting kerana ia menunjukkan bahawa walaupun ada dakwaan pelucutan, struktur rasmi negeri masih berjalan di bawah pengiktirafan baginda.

Pemasyhuran baharu dan dua naratif kuasa

Pada 5 Jun 2026 satu lagi lapisan bertambah di dalam krisis itu. Undang Yang Empat memasyhurkan Tunku Nadzaruddin Tuanku Jaafar sebagai Yang di-Pertuan Besar Negeri Sembilan ke-12 dalam satu majlis di sebuah hotel di Melaka.

Laporan itu juga menyebut kehadiran sebahagian anggota Dewan Keadilan dan Undang secara fizikal dan melalui sidang video, serta insiden kekecohan apabila pembesar adat dihalang berjumpa dengan Tunku Nadzaruddin sebelum polis akhirnya membenarkan pertemuan dan majlis diteruskan.

Tan Sri Rais Yatim, yang turut hadir, dilaporkan berkata bahawa proses itu berjalan berpandukan skrip dan peraturan yang disediakan oleh pakar undang-undang dan adat, sambil mengakui masih ada isu undang-undang yang boleh diperhalusi.

Di sinilah wujud inti sebenar krisis, dan ia lebih besar daripada frasa sensasi “dua raja”.

Kejadian itu memperlihatkan bukan dua pemerintah sah memerintah serentak, tetapi dua naratif kuasa yang bertembung: satu naratif mengekalkan kesinambungan institusi rasmi, dan satu lagi naratif yang mendakwa pemasyhuran baharu berasaskan keputusan adat.

Adat dan negara moden: titik pertembungan keabsahan

Ini ialah pertikaian tentang siapa yang mempunyai keabsahan untuk mentafsir adat, mengaktifkan prosedur dan mengesahkan jawatan tertinggi negeri.

Kesimpulan ini merupakan inferens daripada laporan berita dan portal rasmi, tetapi ia sesuai dengan corak peristiwa yang dilaporkan.

Jika dibandingkan dengan Minangkabau di Sumatera, krisis ini juga menunjukkan betapa berbezanya adat yang sama apabila masuk ke dalam sistem negara moden yang berbeza.

Minangkabau tidak mempunyai Yang di-Pertuan Besar; mereka hidup dalam masyarakat adat yang dipandu oleh penghulu, musyawarah dan nagari.

Negeri Sembilan pula mengikat adat kepada institusi raja negeri dan prosedur perlembagaan. Maka apabila berlaku pertikaian, persoalannya bukan hanya “apa kata adat”, tetapi juga “siapa yang sah membaca adat itu di hadapan negara”.

Atas sebab itulah penyelesaian kepada kemelut seperti ini tidak boleh bergantung pada sentimen atau nostalgia semata-mata. Adat Perpatih sendiri berakar pada musyawarah, tertib dan persetujuan.

Namun dalam konteks Negeri Sembilan moden, musyawarah adat mesti bertemu dengan kejelasan undang-undang negeri dan pengiktirafan institusi rasmi.

Tanpa itu, adat mudah menjadi medan tafsiran yang bertentangan, dan tafsiran yang bertentangan mudah berubah menjadi krisis kuasa. Ini bukan kelemahan adat semata-mata; ini cabaran apabila adat lama bernafas dalam tubuh negara moden.

Adat yang hidup dalam politik moden

Akhirnya, perbandingan antara Negeri Sembilan dan Minangkabau mengajar satu perkara yang sangat penting: adat yang sama tidak semestinya menghasilkan politik yang sama.

Di Sumatera, Adat Perpatih kekal sebagai nadi sosial Minangkabau.

Di Negeri Sembilan, ia menjadi identiti negeri, alat susun atur kuasa, dan kadang-kadang sumber pertikaian apabila garis adat dan garis perlembagaan tidak dibaca seiring.

Krisis 2026 membuktikan bahawa adat di Negeri Sembilan masih hidup, masih berkuasa dan masih mampu menggoncang politik negeri.

Tetapi ia juga mengingatkan bahawa kuasa adat hanya stabil apabila muafakatnya jelas, prosedurnya teratur dan keabsahan akhirnya diiktiraf oleh semua pihak. - DagangNews.com