Apabila Pelanggan Gagal Tebus, Siapa Untung? Realiti Pajak Gadai Konvensional dan Peranan Ar-Rahnu

Apabila seseorang menggadaikan barang kemas di kedai pajak gadai, kebiasaannya mereka melakukannya dalam keadaan terdesak. Wang tunai diperlukan segera untuk menampung keperluan hidup, perbelanjaan keluarga atau kelangsungan perniagaan kecil.

Namun satu persoalan jarang ditanya secara terbuka: apabila pelanggan gagal menebus barang gadaian mereka, siapakah sebenarnya yang mendapat keuntungan paling besar daripada situasi tersebut?

Bagi kebanyakan orang, pajak gadai sekadar dilihat sebagai kemudahan kewangan jangka pendek yang cepat dan mudah. Tetapi di sebalik sistem yang kelihatan ringkas itu, wujud satu realiti ekonomi yang sering terlepas daripada perhatian masyarakat.

Dalam banyak keadaan, keuntungan sebenar perniagaan pajak gadai konvensional bukan hanya datang daripada caj faedah, tetapi juga daripada kegagalan pelanggan menebus kembali barang yang dipajakkan.

Keuntungan daripada kegagalan pelanggan

Menurut peraturan di Malaysia, pajak gadai konvensional dibenarkan mengenakan kadar faedah sehingga sekitar 2% sebulan bagi tempoh gadaian lazimnya enam bulan. Walaupun kadar ini kelihatan terkawal, hakikatnya sebahagian keuntungan sebenar datang apabila pelanggan gagal menebus barang yang dipajakkan.

Dalam sistem pajak gadai konvensional, sekiranya pelanggan gagal menebus barang kemas dalam tempoh yang ditetapkan, barang tersebut akan dilelong atau dijual oleh pihak pajak gadai. Pada ketika ini, pelanggan bukan sahaja kehilangan barang yang dipajakkan, malah dalam banyak keadaan mereka tidak menerima sebarang lebihan daripada hasil jualan tersebut.

Dengan kata lain, walaupun nilai barang yang dilelong mungkin jauh melebihi jumlah pinjaman asal, keseluruhan hasil jualan sering menjadi keuntungan kepada pemilik pajak gadai. Keadaan ini menimbulkan persoalan serius dari sudut keadilan sosial.

Perniagaan pajak gadai konvensional secara tidak langsung memperoleh keuntungan tambahan apabila pelanggan gagal menebus barang mereka. Semakin ramai pelanggan gagal menebus barang, semakin besar potensi keuntungan yang boleh diperoleh melalui hasil lelongan atau jualan barang kemas tersebut.

Masalah ini menjadi lebih serius apabila kita melihat kepada profil pelanggan pajak gadai. Kebanyakan pelanggan yang menggunakan perkhidmatan ini ialah mereka yang berada dalam kesempitan kewangan. Mereka memerlukan wang segera untuk menampung perbelanjaan harian, kos pendidikan anak-anak, perbelanjaan kesihatan atau sebagai modal kecil untuk memulakan atau meneruskan perniagaan.

Dalam konteks Malaysia, kumpulan pelanggan ini kebanyakannya datang daripada golongan B40, iaitu kelompok berpendapatan rendah. Realiti sosial negara juga menunjukkan sebahagian besar daripada kumpulan B40 terdiri daripada masyarakat Melayu dan Bumiputera.

Dalam budaya masyarakat Melayu, emas sering dijadikan bentuk simpanan tradisional. Barang kemas bukan sekadar perhiasan, tetapi juga dianggap sebagai aset kecemasan yang boleh dicairkan apabila menghadapi kesempitan kewangan.

Oleh sebab itu, apabila seseorang berada dalam keadaan terdesak dan memerlukan wang segera, emas menjadi aset paling mudah untuk digadai. Namun apabila sistem pajak gadai konvensional beroperasi dengan model keuntungan yang bergantung kepada kegagalan pelanggan menebus barang, keadaan ini akhirnya boleh membawa kepada satu bentuk penindasan ekonomi yang terselindung.

Bayangkan situasi seorang pelanggan menggadaikan gelang emas bernilai RM5,000 untuk mendapatkan wang tunai sebanyak RM2,000. Sekiranya pelanggan gagal menebus barang tersebut, gelang emas itu mungkin dijual hampir kepada harga pasaran. Namun pelanggan tidak menerima lebihan daripada hasil jualan tersebut. Dalam keadaan ini, pihak yang paling rugi ialah pelanggan yang sememangnya berada dalam kesempitan kewangan.

Fenomena ini telah lama dibincangkan oleh ahli ekonomi dan sarjana kewangan Islam sebagai satu bentuk eksploitasi terhadap golongan yang lemah dari sudut ekonomi.

Al-Rahnu sebagai alternatif yang adil

Bagi menangani masalah ini dan menyediakan alternatif yang lebih adil kepada masyarakat, sistem pajak gadai Islam yang dikenali sebagai Al-Rahnu diperkenalkan di Malaysia. Al-Rahnu merupakan inovasi penting dalam sistem kewangan Islam yang menyediakan kemudahan tunai jangka pendek tanpa unsur penindasan.

Sistem ini berkembang pesat sejak diperkenalkan pada awal 1990-an dan kini mempunyai ratusan cawangan di seluruh negara yang dioperasikan oleh bank, koperasi, agensi kerajaan dan institusi kewangan Islam.

Malaysia mempunyai ratusan pemegang lesen pajak gadai berdaftar yang beroperasi di seluruh negara. Dalam masa yang sama, institusi Ar-Rahnu juga berkembang pesat dengan rangkaian cawangan yang ditawarkan oleh institusi seperti Bank Rakyat, YaPEIM, Agrobank, Bank Islam dan pelbagai koperasi tempatan.

Perbezaan utama antara pajak gadai konvensional dan Al-Rahnu terletak pada prinsip operasinya. Dalam sistem Al-Rahnu, pelanggan tidak menerima pinjaman konvensional seperti yang difahami dalam pajak gadai biasa.

Sebaliknya, transaksi biasanya distrukturkan sebagai pembiayaan tunai yang melibatkan kontrak Syariah seperti tawarruq. Melalui struktur ini, pelanggan menerima tunai bagi memenuhi keperluan kewangan mereka dan kemudiannya membayar semula hutang tersebut dalam tempoh yang dipersetujui.

Barang kemas emas yang dicagarkan pula berfungsi sebagai sandaran (rahn) bagi memastikan komitmen pembayaran dipenuhi. Sistem ini mematuhi prinsip Syariah yang menolak unsur riba serta memastikan transaksi berlaku secara telus dan adil.

Lebihan jualan wajib dipulangkan

Perkara paling penting dalam sistem Al-Rahnu ialah cara pengendalian sekiranya pelanggan gagal menebus barang dalam tempoh yang ditetapkan. Dalam keadaan tersebut, barang yang dicagarkan boleh dilelong. Namun hasil jualan itu tidak menjadi milik sepenuhnya pihak Ar-Rahnu. Sebaliknya, pihak Ar-Rahnu hanya berhak mengambil jumlah hutang tertunggak bersama caj yang dibenarkan. Sekiranya terdapat lebihan daripada hasil jualan barang kemas tersebut, lebihan itu wajib dipulangkan kepada pelanggan.

Prinsip ini memastikan pelanggan tidak dizalimi walaupun mereka gagal menebus barang mereka. Inilah perbezaan besar antara sistem pajak gadai konvensional dan Al-Rahnu. Dalam pajak gadai konvensional, kegagalan pelanggan menebus barang boleh menjadi sumber keuntungan tambahan kepada premis pajak gadai. Sebaliknya dalam sistem Al-Rahnu, kegagalan pelanggan bukan peluang untuk meraih keuntungan, tetapi sekadar mekanisme untuk menyelesaikan hutang secara adil.

Kejayaan sistem Al-Rahnu di Malaysia juga tidak boleh dipisahkan daripada peranan penting pihak berkuasa, khususnya Bank Negara Malaysia. Bank Negara Malaysia telah merangka pelbagai garis panduan operasi dan rangka kerja Syariah bagi memastikan urus niaga pajak gadai Islam dilaksanakan secara telus, patuh Syariah dan melindungi kepentingan pengguna.

Melalui rangka kerja ini, institusi yang menawarkan perkhidmatan Ar-Rahnu perlu mematuhi prinsip tadbir urus Syariah yang ketat, termasuk dari segi struktur kontrak, pengurusan sandaran, proses lelongan serta pengendalian lebihan hasil jualan. Pendekatan ini memastikan sistem Ar-Rahnu bukan sahaja patuh Syariah dari sudut teori, tetapi juga berfungsi secara adil dalam amalan sebenar.

Lebih penting lagi, Al-Rahnu telah memainkan peranan besar dalam membantu masyarakat yang memerlukan bantuan kewangan jangka pendek. Ramai peniaga kecil menggunakan kemudahan ini sebagai modal pusingan untuk meneruskan perniagaan mereka. Ada juga yang menggunakannya untuk menampung perbelanjaan kecemasan seperti rawatan kesihatan, pendidikan anak-anak dan keperluan keluarga.

Dalam erti kata lain, Al-Rahnu bukan sekadar institusi kewangan, tetapi juga instrumen keadilan sosial. Ia memberi peluang kepada golongan berpendapatan rendah mendapatkan bantuan kewangan tanpa berhadapan dengan risiko kehilangan aset secara tidak adil.

Oleh itu masyarakat perlu diberikan kefahaman yang lebih jelas tentang peranan sebenar institusi Al-Rahnu. Persepsi negatif yang wujud terhadap sistem ini perlu diperbetulkan. Al-Rahnu bukanlah tempat untuk menindas pelanggan yang kesempitan wang. Sebaliknya ia diwujudkan sebagai mekanisme bantuan yang adil dan beretika.

Dalam konteks masyarakat Melayu khususnya, kewujudan Al-Rahnu mempunyai makna yang sangat besar. Ia menyediakan saluran yang selamat dan patuh Syariah untuk mendapatkan bantuan kewangan tanpa perlu terperangkap dalam sistem pajak gadai konvensional yang boleh merugikan mereka dalam jangka panjang.

Ar-Rahnu sistem adil

Pada akhirnya, kita harus memberikan penghargaan kepada semua institusi dan premis Ar-Rahnu yang beroperasi di seluruh negara. Kehadiran mereka bukan sekadar menyediakan perkhidmatan kewangan alternatif, tetapi juga menjadi benteng kepada masyarakat daripada amalan penindasan ekonomi yang sering berlaku secara halus dalam sistem kewangan tidak formal.

Melalui prinsip keadilan, ketelusan dan tanggungjawab sosial yang diamalkan, institusi Ar-Rahnu telah membantu ramai individu dan keluarga memulihkan kedudukan ekonomi mereka. Mereka menjadi tempat masyarakat mendapatkan bantuan ketika susah, bukan tempat yang menunggu peluang untuk mengambil kesempatan daripada kesempitan orang lain.

Hakikatnya, sistem kewangan yang benar-benar adil bukanlah sistem yang mencari keuntungan daripada kegagalan orang lain. Sebaliknya ia ialah sistem yang memastikan maruah dan aset masyarakat tetap dilindungi walaupun ketika mereka berada dalam kesusahan.

Justeru itu, sokongan terhadap institusi Ar-Rahnu bukan sekadar soal memilih satu perkhidmatan kewangan alternatif. Ia sebenarnya satu pilihan nilai — sama ada kita mahu menyokong sistem yang berasaskan keuntungan semata-mata, atau sistem yang dibina atas prinsip keadilan, tanggungjawab sosial dan perlindungan terhadap golongan yang paling terhimpit dalam masyarakat.

Kerana dalam dunia pajak gadai, adil bukan sahaja soal wang, tetapi soal maruah yang terselamat. - DagangNews.com

Dr Razli Ramli adalah Ketua Strategi dan Pengurusan Risiko yang juga Pensyarah Kanan, Sekolah Perniagaan Antarabangsa Azman Hashim (AHIBS) UTM dan juga Felo Adjung Institut Perbankan dan Kewangan Islam (IIiBF) di UIAM