Apabila Laluan Laut Mengganggu Meja Makan: Cabaran Keterjaminan Makanan Malaysia

Konflik di wilayah yang jauh semakin diterjemahkan ke dalam harga barangan keperluan harian. Tiada yang lebih jelas daripada makanan. Harga makanan, khususnya, merupakan antara saluran paling awal dan paling ketara yang melaluinya gangguan ini dirasai.

Perkembangan di Asia Barat, khususnya melibatkan Iran dan Israel, tidak seharusnya dilihat secara sempit sebagai ketegangan geopolitik bersifat episodik, tetapi sebagai gangguan kepada sistem global yang saling berkait rapat—merangkumi tenaga, logistik maritim dan input pertanian.

Dalam ekonomi moden, makanan tidak bergerak secara terasing daripada sistem ini. Ia terbenam dalam satu struktur yang lebih luas yang dibentuk oleh kos bahan api, laluan perkapalan, pasaran insurans serta perdagangan baja.

Selat Hormuz sahaja membawa sekitar 20–25% perdagangan minyak laut global, di samping jumlah besar gas asli cecair dan baja. Apabila laluan sempit strategik seperti ini terganggu, kesannya adalah serta-merta—namun pemulihannya tidak.

Isu teras bukan sekadar sama ada ketegangan meningkat atau mereda, tetapi jurang masa yang bersifat struktur antara gangguan dan pemulihan.

Sistem minyak—dan seterusnya rantaian bekalan global—tidak boleh “dihidupkan semula” serta-merta apabila ketegangan reda. Ia memerlukan penyusunan semula armada kapal tangki, penetapan semula harga insurans, rundingan semula kontrak serta pemulihan aliran logistik.

Secara sejarah, walaupun gangguan yang singkat boleh menghasilkan kesan hiliran selama minggu, malah berbulan-bulan, apabila harga menyesuaikan dengan cepat sementara normalisasi bekalan fizikal mengambil masa.

Pendedahan Malaysia adalah bersifat struktur: perdagangan melebihi 130% daripada KDNK, manakala kebergantungan import kekal tinggi bagi beberapa komoditi utama seperti daging lembu (lebih 80%), daging kambing (lebih 90%), susu segar (sekitar 50–60%) dan bawang (hampir sepenuhnya diimport).

Dalam konteks ini, risiko utama bukanlah kekurangan makanan secara mendadak, tetapi tempoh berpanjangan kos yang tinggi dan ketidaktentuan. Makanan mungkin masih tersedia—namun kebolehcapaian dan kestabilan harga menjadi kebimbangan utama.

Tekanan Kos Mula Terasa

Selat Hormuz berfungsi sebagai arteri kritikal dalam ekonomi global. Gangguan di laluan ini bukan sahaja menjejaskan aliran minyak, malah membentuk semula struktur kos perdagangan dunia.

Seperti yang dihuraikan dalam analisis dilampirkan, gangguan di titik sempit (chokepoint) mencetuskan rantaian kesan: peningkatan risiko kapal tangki, lonjakan premium insurans, pengalihan laluan kapal dan kenaikan mendadak kos penghantaran. Walaupun bekalan fizikal masih bergerak, kos untuk mengangkutnya meningkat dengan ketara.

Mekanisme pemindahan kos ini penting untuk memahami keterjaminan makanan Malaysia. Negara tidak perlu mengimport makanan secara langsung dari kawasan konflik untuk merasai kesannya.

Dalam sistem perkapalan global yang saling berhubung, kenaikan harga bahan api kapal dan kos insurans akan diterjemahkan kepada kadar tambang global. Kos ini kemudiannya dipindahkan kepada pengimport, pengedar dan akhirnya pengguna. Hasilnya ialah kenaikan harga makanan yang beransur-ansur tetapi berterusan di peringkat runcit.

Saluran kedua yang sering kurang diberi perhatian ialah perdagangan baja. Kira-kira satu pertiga aliran baja laut global melalui laluan maritim strategik seperti Hormuz. Pengeluaran baja juga berkait rapat dengan pasaran gas asli, menjadikannya sangat sensitif kepada kejutan geopolitik.

Apabila kos baja meningkat, kos pengeluaran pertanian global turut meningkat. Ini seterusnya menaikkan harga eksport makanan dari negara pembekal kepada Malaysia. Kesan ini bukan sahaja langsung, tetapi bersifat sistemik—memperkuat tekanan kos di pelbagai lapisan rantaian bekalan makanan.

Yang penting, gangguan sebegini tidak mudah dipulihkan. Premium insurans lazimnya kekal tinggi sehingga kestabilan benar-benar terjamin. Kapal tangki yang telah dialihkan ke laluan alternatif tidak dapat kembali serta-merta.

Kelewatan kontrak mewujudkan kesesakan di pelabuhan, loji penapisan dan rangkaian pengedaran. Geseran ini memastikan bahawa walaupun berlaku deeskalasi, kos yang tinggi dan bekalan yang ketat boleh berlarutan jauh selepas konflik berakhir.

Dari Laluan Laut ke Rak Pasar Raya: Mekanisme Pemindahan Kos

Dalam persekitaran ini, respons dasar perlu beralih daripada kecekapan semata-mata kepada ketahanan. Sistem yang dioptimumkan hanya untuk meminimumkan kos—terutamanya rantaian bekalan “just-in-time”—secara asasnya terdedah kepada kejutan luar. Pendekatan yang lebih seimbang diperlukan.

Dalam jangka pendek, Malaysia perlu memberi keutamaan kepada pengurusan risiko melalui kepelbagaian sumber import, pembentukan stok penimbal bagi makanan kritikal serta pemantauan rapi terhadap keadaan logistik dan perkapalan.

Ini perlu disokong oleh strategi perolehan hadapan (forward procurement), penetapan ambang stok penimbal yang lebih jelas serta pengukuhan rangkaian sumber ASEAN bagi mengurangkan risiko kebergantungan tertumpu. Peralihan terpilih kepada model “just-in-case” bagi komoditi asas adalah wajar.

Dalam jangka sederhana dan panjang, tumpuan perlu diberikan kepada pengukuhan kapasiti domestik secara strategik dan pragmatik. Ini tidak bermakna mencapai sara diri sepenuhnya bagi semua komoditi.

Sebaliknya, ia memerlukan pengenalpastian kelemahan kritikal—terutamanya dalam makanan ruji dan sumber protein asas—serta memastikan tahap minimum pengeluaran domestik yang boleh diharap.

Pada masa yang sama, pelaburan dalam produktiviti, rantaian sejuk, pemprosesan makanan dan teknologi pertanian adalah penting untuk mengurangkan kebergantungan struktur terhadap import.

Bina sistem ketahanan negara

Akhirnya, keterjaminan makanan perlu dilihat sebagai komponen ketahanan nasional. Gangguan di titik sempit bukan lagi anomali sementara, tetapi ciri struktur dalam sistem global yang semakin ditentukan oleh laluan sempit berisiko tinggi.

Dalam dunia yang mana gangguan jauh boleh diterjemahkan dengan pantas kepada kesan domestik, keupayaan menyerap kejutan adalah sama penting dengan keupayaan mengakses pasaran.

Dalam era apabila laluan laut yang sempit membentuk hasil global, ketahanan tidak lagi dibina ketika krisis berlaku—tetapi melalui reka bentuk sistem yang teliti sebelum gangguan itu terjadi. - DagangNews.com

 

Samirul Ariff Othman adalah penganalisis politik global, perniagaan dan ekonomi. Beliau merupakan pensyarah adjung di Universiti Teknologi PETRONAS (UTP) dan perunding kanan di Global Asia Consulting. Beliau menulis mengenai perspektif global, strategi dan kenegaraan, dengan memberi pandangan strategik terhadap dunia yang semakin kompleks. Pandangan yang dikemukakan di sini adalah sepenuhnya pandangan peribadi beliau.