Dari Menyelamatkan Nyawa ke Ancaman Nyawa: Bagaimana Plastik dalam Sektor Kesihatan Menyumbang kepada Kerosakan Alam Sekitar

Penggunaan plastik global kini mencecah 460 juta tan metrik setahun dan dijangka meningkat tiga kali ganda menjelang 2060 akibat pertumbuhan ekonomi dan urbanisasi pesat antara 2019 hingga 2060.  

Di Asia Tenggara, sebanyak 159.75 juta tan sisa pepejal dihasilkan tahunan, dengan 10–17% daripadanya terdiri daripada plastik.

Sektor kesihatan turut menyumbang sekitar 15 juta tan plastik setiap tahun, sementara kemudahan perubatan menghasilkan sisa plastik bukan perubatan (seperti bekas makanan dan botol) yang sering lebih berat berbanding sisa perubatan.

Laporan Health Care Without Harm Asia Tenggara (2018) mendedahkan plastik membentuk separuh daripada jumlah sisa di fasiliti kesihatan, mencerminkan ketergantungan tinggi terhadap bahan ini.

Bahan Kimia Toksik

Plastik yang dihasilkan daripada bahan api fosil sering mengandungi bahan kimia toksik seperti plasticizer, pewarna, dan bahan kalis api. Kandungan ini tidak hanya mencemarkan alam sekitar melalui penguraian mikro plastik, tetapi juga mengancam kesihatan manusia melalui pendedahan langsung atau pencemaran rantai makanan.

Sisa plastik dari sektor kesihatan, termasuk peralatan pakai buang, menjadi ancaman berganda kerana sifatnya yang sukar dilupuskan dan risiko pencemaran kimia berpanjangan.

Situasi ini menuntut transformasi sistem pengurusan sisa dan peralihan kepada bahan alternatif yang lebih selamat dan lestari di seluruh sektor, terutamanya dalam bidang kritikal seperti kesihatan. Plastik boleh meresap ke dalam tubuh manusia semasa prosedur perubatan atau melalui pemakanan sepanjang kitaran hidup plastik.

Lebih daripada 16,000 bahan kimia digunakan dalam pembuatan plastik, dan 4,200 daripadanya menimbulkan kebimbangan kerana sifatnya yang tahan lama, toksik, mudah bergerak, atau cenderung terkumpul dalam tubuh (bioakumulasi).

Namun, kurang daripada 1,000 bahan kimia ini dikawal selia di peringkat global, manakala lebih 10,000 lagi tidak mempunyai data keselamatan yang mencukupi.

Bahan kimia seperti bisfenol, fthalat, dan logam berat yang terkandung dalam plastik dikaitkan dengan pelbagai penyakit serius seperti kanser, diabetes, masalah pembiakan, gangguan perkembangan saraf, dan kelemahan sistem imun.

Penggunaan plastik dalam sektor penjagaan kesihatan menyumbang 5.2% pelepasan gas rumah kaca global, dengan peningkatan mendadak semasa pandemik COVID-19 pada 2020.  

Permintaan terhadap plastik sekali pakai (SUP) seperti sarung tangan dan pelitup muka melonjak akibat keperluan kebersihan dan perlindungan diri yang kritikal. Walaupun situasi pandemik telah reda, trend penggunaan SUP dijangka berterusan ekoran kesedaran tinggi terhadap pencegahan jangkitan serta sifat praktikal plastik yang ringan, tahan lama, dan berpatutan.

Namun, ketergantungan ini turut membawa risiko jangka panjang, terutamanya apabila penghasilan dan pelupusan plastik terus mempercepatkan perubahan iklim, pencemaran udara, dan kemusnahan ekosistem.

Walaupun plastik memainkan peranan penting dalam industri kesihatan dan pembungkusan makanan, impak negatifnya terhadap alam sekitar tidak boleh dipandang ringan. Pencemaran plastik bukan sahaja mencemarkan udara dan lautan tetapi turut mengancam biodiversiti melalui pengumpulan mikroplastik dalam rantai makanan.

BPA

Penggunaan bahan toksik dalam penghasilan plastik, seperti ftalat dan bisphenol A (BPA), meningkatkan risiko kesihatan manusia.

Oleh itu, pengurangan penggunaan plastik sekali pakai (SUP) dan peralihan kepada alternatif lestari atau bahan bukan toksik menjadi keutamaan global untuk mengimbangi keperluan praktikal dengan kelestarian alam sekitar. Langkah ini kritikal dalam memastikan kemajuan sektor kesihatan tidak mengorbankan masa depan planet.

Walaupun banyak penyelidikan sedia ada lebih tertumpu kepada pengurusan sisa, usaha yang lebih menyeluruh perlu dilaksanakan untuk mengurangkan penggunaan plastik dalam sektor penjagaan kesihatan. Pencemaran alam sekitar akibat plastik mempunyai kesan buruk yang ketara terhadap kesihatan manusia, dan pengurangan penggunaannya dalam bidang ini perlu dilaksanakan segera.

Penglibatan aktif sektor penjagaan kesihatan, terutamanya Kementerian Kesihatan dan organisasi perubatan, dalam inisiatif pelbagai pihak seperti Jawatankuasa Rundingan Antara Kerajaan mengenai pencemaran plastik adalah langkah penting.

Kerjasama strategik ini dapat memacu perubahan sistemik, menggabungkan dasar berasaskan bukti dan teknologi hijau, bagi mengurangkan pergantungan terhadap plastik tanpa mengkompromi kualiti perkhidmatan kesihatan. 
Asia Tenggara, sebagai salah satu rantau paling terjejas oleh pencemaran plastik, sedang berdepan krisis alam sekitar yang semakin membimbangkan.

Negara-negara di wilayah ini mengalami kesan buruk terhadap kesihatan manusia dan ekosistem akibat pencemaran mikroplastik yang ditemui dalam udara, makanan, dan sumber air. Kajian kes tempatan mendedahkan risiko kesihatan seperti gangguan hormon dan keracunan kronik akibat pendedahan jangka panjang.

Sistem Pelupusan Sisa Perubatan Tidak Cukup

Tambahan pula, sistem pelupusan sisa perubatan yang tidak mencukupi memburukkan lagi krisis, di mana jumlah sisa melebihi kapasiti loji rawatan, menyebabkan pembakaran terbuka atau pembuangan haram yang mencemarkan tanah dan udara.

Ketidakseimbangan antara penghasilan sisa dan keupayaan pengurusan sisa di Asia Tenggara menuntut tindakan segera. Ketiadaan infrastruktur pelupusan perubatan yang selamat, seperti insinerator berteknologi tinggi, meningkatkan risiko pencemaran kimia dan biologi.

Situasi ini memperlihatkan kepentingan mengukuhkan dasar pengurusan sisa bersepadu, termasuk pengurangan penggunaan plastik sekali pakai dalam fasiliti kesihatan dan pelaksanaan teknologi kitar semula inovatif. Kerjasama serantau dan pelaburan dalam sistem pengawasan pencemaran juga diperlukan untuk melindungi kesihatan awam serta memulihara alam sekitar bagi generasi masa depan.

Malaysia jadi model bagi negara ASEAN

Sebagai Pengerusi ASEAN 2023, Malaysia berpeluang memacu agenda pengurusan pencemaran plastik dan sisa perubatan sebagai isu keutamaan serantau.

Dengan pengalaman membangunkan Roadmap Towards Zero Single-Use Plastics 2018–2030 dan komitmen mengurangkan 70% sisa plastik di tapak pelupusan menjelang 2030, Malaysia boleh menjadi model integrasi dasar ekonomi kitaran dan inovasi hijau.

Ini termasuk memperkukuh kerjasama ASEAN dalam menyelaraskan standard pengurusan sisa perubatan, meningkatkan kapasiti loji rawatan bersepadu, serta menggalakkan pelaburan dalam teknologi kitar semula plastik perubatan.

Kepimpinan Malaysia juga boleh menekankan pendekatan whole-of-society dengan melibatkan komuniti, NGO, dan industri untuk meningkatkan kesedaran pengurangan plastik sekali pakai.

Malaysia boleh mencadangkan penubuhan Pusat Kecemerlangan ASEAN bagi Pengurusan Sisa Plastik dan Perubatan di bawah mandat persidangan. Pusat ini boleh berfungsi sebagai platform perkongsian pengetahuan, latihan, dan R&D untuk alternatif plastik lestari (seperti bioplastik berasaskan kelapa sawit) serta sistem pelupusan sisa selamat.

Selain itu, Malaysia boleh mempelopori insentif fiskal serantau untuk industri yang mengguna pakai bahan mesra alam dan mengukuhkan rangkaian pengawasan pencemaran plastik merentas sempadan.

Dengan komitmen politik yang jelas dan kepakaran tempatan dalam pengurusan sisa, kepimpinan Malaysia berpotensi mengubah ASEAN menjadi peneraju global dalam menyelesaikan krisis plastik sambil menyeimbangkan pertumbuhan ekonomi dan kelestarian alam sekitar. - DagangNews.com

Dr Darween Rozehan Shah Iskandar Shah adalah pensyarah dan penyelidik di Fakulti Perubatan, Perdana Universiti. Beliau sebelum ini berkhidmat di Azman Hashim International Business School, Universiti Teknologi Malaysia.