Bisphenol A (BPA): Bahaya Tersembunyi dalam Plastik Makanan dan Minuman yang Ramai Tidak Sedar

Kehidupan moden hari ini tidak dapat dipisahkan daripada penggunaan plastik. Daripada makanan bungkus, botol minuman, sehinggalah bekas penyimpanan makanan di rumah, bahan plastik menjadi pilihan utama kerana sifatnya yang ringan, murah dan mudah digunakan.

Namun di sebalik kemudahan itu, tersembunyi satu persoalan besar yang semakin mendapat perhatian dunia sains: sejauh mana plastik yang bersentuhan dengan makanan dan minuman benar-benar selamat untuk kesihatan manusia?

Antara bahan kimia paling banyak dibincangkan dalam isu ini ialah Bisphenol A (BPA), sebatian industri yang digunakan secara meluas dalam penghasilan plastik polikarbonat dan resin epoksi.

Apa itu Bisphenol A (BPA)?

Bisphenol A (BPA) ialah sebatian kimia sintetik yang digunakan sejak pertengahan abad ke-20 dalam pembuatan plastik keras, lutsinar dan tahan lasak.

Dalam industri pengguna, BPA biasanya ditemui dalam:

Plastik polikarbonat
Digunakan untuk botol air, bekas makanan, gelas plastik dan peralatan harian.

Resin epoksi
Digunakan sebagai lapisan dalaman tin makanan dan minuman bagi mengelakkan kakisan logam.

Selain itu, BPA turut terdapat dalam kertas haba seperti resit pasar raya dan ATM, di mana ia berfungsi sebagai agen pembentuk tulisan apabila dipanaskan.

Bagaimana BPA memasuki tubuh manusia?

Walaupun tidak dimakan secara langsung, BPA boleh memasuki tubuh melalui proses yang dikenali sebagai leaching atau kelunturan bahan kimia.

Ini berlaku apabila BPA terlepas daripada bahan plastik dan bercampur dengan makanan atau diserap melalui sentuhan.

Antara faktor utama yang mempercepatkan proses ini ialah:

Suhu tinggi
Pemanasan makanan dalam bekas plastik atau air panas dalam botol plastik meningkatkan kadar pelepasan BPA. Pendedahan kepada haba matahari dalam kenderaan juga menyumbang kepada risiko ini.

Makanan berasid
Makanan seperti sos tomato, kari dan jus buah lebih mudah menyerap BPA daripada bekas plastik.

Kerosakan fizikal bekas
Bekas yang tercalar, lama atau haus meningkatkan risiko bahan kimia larut ke dalam makanan.

Sentuhan kulit
Resit kertas haba boleh memindahkan BPA melalui sentuhan terus, terutamanya jika tangan dalam keadaan basah atau berminyak.

Mengapa BPA berbahaya kepada kesihatan?

Bahaya utama BPA ialah sifatnya sebagai pengganggu sistem endokrin, iaitu sistem yang mengawal hormon dalam tubuh manusia.

Gangguan hormon dan sistem pembiakan

BPA mempunyai struktur yang menyerupai hormon estrogen. Ini menyebabkan ia boleh “meniru” hormon tersebut dan mengganggu keseimbangan semula jadi tubuh.

Kesan yang dikaitkan termasuk gangguan kitaran haid, sindrom ovari polisistik (PCOS), penurunan kualiti sperma dan penurunan tahap testosteron.

Risiko kanser berkaitan hormon

Pendedahan jangka panjang kepada BPA dikaitkan dengan peningkatan risiko kanser sensitif hormon seperti kanser payudara dan prostat, melalui gangguan pembahagian sel yang tidak normal.

Kesan kepada kanak-kanak dan janin

Janin dan kanak-kanak kecil paling terdedah kerana sistem tubuh mereka masih berkembang. Pendedahan BPA boleh memberi kesan kepada perkembangan otak, tingkah laku serta meningkatkan risiko masalah seperti hiperaktif dan gangguan tumpuan.

Situasi kawalan BPA di Malaysia

Kesedaran terhadap bahaya BPA telah membawa kepada beberapa langkah kawalan di peringkat global dan tempatan.

Di Malaysia, Kementerian Kesihatan Malaysia (KKM) telah mengharamkan penggunaan BPA dalam botol susu bayi sejak 2012 melalui Peraturan-Peraturan Makanan 1985 (Pindaan).

Namun begitu, penggunaan BPA masih dibenarkan dalam beberapa kategori dengan kawalan tertentu:

Walaupun kawalan telah diperketatkan untuk bayi, pendedahan harian dalam kalangan orang dewasa masih berlaku melalui penggunaan bekas plastik harian dan resit transaksi.

Impak terhadap alam sekitar: mikroplastik dan ekosistem

Apabila plastik dilupuskan, ia akan terurai menjadi mikroplastik dalam tempoh yang sangat lama. Dalam proses ini, BPA boleh meresap ke dalam tanah dan sistem air, sebelum akhirnya memasuki sungai dan lautan.

Kajian menunjukkan pencemaran BPA boleh mengganggu sistem pembiakan hidupan akuatik, menyebabkan ketidakseimbangan hormon pada ikan, serta mengganggu rantaian makanan ekosistem.

Langkah mengurangkan pendedahan BPA

Penggunaan plastik sukar dielakkan sepenuhnya, namun risiko boleh dikurangkan melalui beberapa langkah:

Pilih produk BPA-Free
Gunakan bekas makanan atau botol yang dilabelkan bebas BPA.

Fahami kod plastik
Elakkan plastik kod 7 (polycarbonate). Pilih kod 2 (HDPE) atau kod 5 (PP) yang lebih selamat.

Guna alternatif lebih selamat
Bekas kaca, seramik dan keluli tahan karat adalah pilihan terbaik untuk penyimpanan makanan dan minuman.

Elakkan pemanasan plastik
Jangan panaskan makanan dalam bekas plastik, walaupun dilabel “microwave safe”.

Berhati-hati dengan resit
Kurangkan sentuhan langsung dengan resit dan basuh tangan selepas memegangnya.

Kesimpulan

Isu Bisphenol A membuktikan bahawa kemudahan moden sering datang bersama risiko tersembunyi yang tidak disedari pengguna.

Kesedaran dan perubahan kecil dalam gaya hidup boleh memberi kesan besar kepada kesihatan jangka panjang serta kelestarian alam sekitar.

Dalam dunia yang semakin bergantung kepada plastik, pilihan paling bijak bermula daripada pengguna sendiri — bermula dengan langkah kecil seperti menukar botol minuman harian kepada alternatif yang lebih selamat. - DagangNews.com

Muhammad Amirun Afnan Mohd Azar adalah Mahasiswa Tahun Kedua, Sarjana Muda Perakaunan dengan Kepujian, Universiti Malaysia Terengganu (UMT)

Artikel ini diselia oleh Norliawati Mohd Sidek, Pensyarah di Pusat Pendidikan Asas dan Lanjutan, Universiti Malaysia Terengganu (UMT)