​​​​​​​Maqasid Syariah, Maqasid Aqad dalam Kewangan Islam: Pelaksanaan Tawarruq, Istisna's dan Salam

Kewangan Islam berlandaskan prinsip Maqasid Syariah (objektif syariah) dan Maqasid Aqad (objektif kontrak) untuk memastikan keadilan, kesejahteraan, dan kepatuhan syariah dalam setiap transaksi.

Penulis ingin membincangkan aplikasi konsep ini dalam instrumen seperti Tawarruq, Istisna’, dan Salam, serta cabaran dan peluang dalam konteks kewangan Islam Malaysia.

Maqasid Syariah merujuk kepada objektif utama syariat Islam dalam menjamin kemaslahatan manusia melalui tiga prinsip teras:

1. Mengelakkan kemudaratan dengan menghindari transaksi yang mengandungi unsur riba (faedah eksploitatif), gharar (ketidaktentuan yang merugikan), atau eksploitasi. Prinsip ini bertindak sebagai benteng untuk melindungi keadilan ekonomi dan kestabilan sosial. Pendekatan ini memastikan setiap transaksi tidak merosakkan individu mahupun masyarakat.
 

2. Mengambil manfaat dengan menggalakkan produk kewangan yang menyumbang kepada ekonomi sebenar dan keadilan sosial. Maqasid ini mendorong penggunaan kontrak seperti Musyarakah (perkongsian untung-rugi) atau Murabahah (jualan dengan markup yang telus), yang mengaitkan pulangan dengan risiko sebenar dan aktiviti produktif. Model ini tidak sekadar memenuhi keperluan kewangan, tetapi turut merangsang pertumbuhan sektor strategik dan mengurangkan jurang ekonomi.
 

3. Mencapai kesejahteraan melalui pembinaan sistem ekonomi yang adil, seimbang, dan mampan. Prinsip ini menekankan harmonisasi antara keperluan individu dan kemaslahatan kolektif, serta kelestarian alam sekitar. Dengan menyepadukan nilai spiritual dan praktikal, Maqasid Syariah menjadikan kewangan Islam bukan sekadar alternatif bebas riba, tetapi kerangka holistik untuk membina masyarakat sejahtera selaras dengan kehendak Ilahi.

Dalam konteks Maqasid Aqad, setiap kontrak kewangan Islam mesti mempunyai tujuan asal yang jelas dan sesuai dengan syariat demi mencapai Maqasid Syariah.

Contohnya adalah aplikasi Tawarruq dalam konteks Maqasid Syariah dan Aqad. Tawarruq adalah susun atur pembiayaan tunai menggunakan kontrak murabahah di mana pelanggan membeli aset secara tangguh daripada bank dan kemudian menjual semula aset tersebut kepada pihak ketiga untuk mendapatkan tunai.

Ia menjadi alternatif kepada Bai’ Inah, yang sering dipertikaikan kerana risiko manipulasi harga. Tawarruq digunakan secara meluas dalam institusi kewangan Islam sebagai instrumen pembiayaan tunai yang mematuhi prinsip syariah.

Dari perspektif Maqasid Syariah, Tawarruq membantu mengelakkan riba dengan menyediakan struktur transaksi yang lebih telus berbanding Bai’ Inah. Ia juga memberi manfaat ekonomi dengan membolehkan individu dan perniagaan memperoleh modal tunai untuk memenuhi keperluan segera atau modal kerja.

Oleh itu, Tawarruq berperanan sebagai instrumen kewangan yang menyokong kestabilan dan pertumbuhan ekonomi.

Walaupun Tawarruq diterima sebagai kontrak syariah, pelaksanaannya dikawal selia secara ketat oleh pihak berautoriti seperti Bank Negara Malaysia (BNM).

BNM menetapkan garis panduan yang memastikan transaksi Tawarruq mematuhi prinsip syariah dan tidak disalahgunakan untuk tujuan spekulatif. Ini penting bagi mengekalkan integriti dan keberkesanan sistem kewangan Islam.

Dari perspektif Maqasid Aqad, Tawarruq pada asalnya bertujuan untuk pembiayaan tunai jangka pendek dan bukan sebagai mekanisme pembiayaan pemilikan aset seperti rumah atau kenderaan.

Kontrak ini lebih sesuai digunakan dalam pembiayaan modal kerja perniagaan atau memenuhi keperluan tunai yang mendesak. Oleh itu, penggunaannya perlu disesuaikan dengan objektif asal aqad bagi memastikan keabsahannya dalam sistem kewangan Islam.

Namun, penggunaan Tawarruq yang meluas menimbulkan beberapa cabaran. Sebagai contoh, sebanyak 70-80% pembiayaan di institusi kewangan Islam Malaysia bergantung kepada Tawarruq. Ketergantungan ini berisiko mencetuskan isu sistemik sekiranya struktur Tawarruq dipersoalkan.

Selain itu, penggunaan Tawarruq yang berlebihan menyebabkan kontrak lain seperti Murabahah, Musyarakah, dan Ijarah kurang mendapat perhatian, sedangkan kontrak-kontrak ini lebih sesuai untuk pembiayaan aset.

Sebagai langkah penyelesaian, BNM telah mengeluarkan draf pendedahan (exposure draft) terkini untuk mengimbangi penggunaan kontrak kewangan Islam mengikut prinsip Maqasid Aqad.

Inisiatif ini bertujuan mengurangkan kebergantungan industri kewangan Islam kepada Tawarruq dan menggalakkan kepelbagaian produk kewangan Islam yang lebih sejajar dengan keperluan pasaran serta objektif syariah.

Pelaksanaan kontrak

Satu lagi contoh adalah, pelaksanaan kontrak Istisna’ dan Salam. Dalam sistem kewangan Islam, prinsip asas jual beli menetapkan bahawa aset mesti wujud semasa akad.

Namun, kontrak Istisna’ dan Salam merupakan pengecualian kepada prinsip ini bagi memenuhi keperluan ekonomi sebenar. Kedua-dua kontrak ini membolehkan transaksi berlaku walaupun aset masih dalam proses pembuatan atau pengeluaran, selagi ia memenuhi syarat yang ditetapkan oleh syariah.

Kontrak Istisna’ merujuk kepada tempahan pembuatan aset yang belum wujud semasa akad, seperti rumah atau kapal. Contohnya, dalam pembiayaan pembinaan rumah di Malaysia, bank menyediakan dana kepada kontraktor bagi menyiapkan projek berdasarkan perjanjian yang dipersetujui.

Dari perspektif Maqasid Syariah, Istisna’ membantu merangsang sektor pembinaan dan pembuatan tanpa memerlukan modal besar daripada pengilang, selain memastikan projek besar dapat dilaksanakan mengikut prinsip syariah.

Dari segi Maqasid Aqad, Istisna’ hanya sah digunakan untuk aset yang memerlukan proses pembuatan dan tidak boleh digunakan untuk barang sedia ada. Oleh itu, ia bertindak sebagai instrumen kewangan yang membolehkan pembangunan infrastruktur dan industri tanpa melanggar prinsip syariah.

Penggunaan kontrak ini secara tepat memastikan keabsahan transaksi serta mengelakkan unsur gharar atau ketidakpastian dalam jual beli.

Sementara itu, kontrak Salam melibatkan pembayaran harga penuh di awal untuk barang yang akan dihantar pada masa depan, biasanya dalam sektor pertanian.

Sebagai contoh, petani boleh menjual hasil padi yang belum dituai kepada bank bagi mendapatkan modal awal. Dari perspektif Maqasid Syariah, Salam membolehkan penjual seperti petani memperoleh modal tanpa riba, manakala pembeli dapat menjamin bekalan dengan harga stabil.

Dari sudut Maqasid Aqad, Salam hanya boleh digunakan untuk barang yang belum wujud atau belum diproses, dengan syarat spesifikasi kuantiti, kualiti, dan tempoh penghantaran dinyatakan dengan jelas.

Ini bagi mengelakkan sebarang ketidakpastian yang boleh membawa kepada pertikaian dalam urusan jual beli. Oleh itu, Salam berfungsi sebagai instrumen kewangan yang adil dan bermanfaat bagi kedua-dua pihak.

Dari segi implikasi praktikal dalam industri kewangan Islam, institusi kewangan perlu mengimbangi penggunaan Tawarruq dengan kontrak lain seperti Istisna’ bagi pembiayaan pembinaan atau Salam bagi sektor pertanian.

Setiap kontrak harus digunakan mengikut tujuan asalnya bagi memastikan pematuhan terhadap Maqasid Aqad. Sebagai contoh, penggunaan Tawarruq bagi pembiayaan rumah adalah tidak tepat dan sepatutnya digantikan dengan Ijarah atau Murabahah.

Oleh itu, peranan pihak berwajib seperti Bank Negara Malaysia (BNM) amat penting dalam memperkukuh garis panduan bagi mengelakkan penyalahgunaan kontrak dan menggalakkan inovasi produk yang selari dengan Maqasid Syariah. - DagangNews.com

Dr Razli Ramli adalah Ketua Strategi dan Pengurusan Risiko yang juga Pensyarah Kanan, Sekolah Perniagaan Antarabangsa Azman Hashim (AHIBS) UTM dan juga Felo Adjung Institut Perbankan dan Kewangan Islam (IIiBF) di UIAM

KLIK DI SINI UNTUK KOLEKSI ARTIKEL IKTISAD